Gmina Grunwald

Przewodnik
Typography

W ostatnim odcinku wirtualnych wycieczek po powiecie ostródzkim, zapraszamy do gminy Grunwald. Tym razem zwiedzimy 9 spośród 37 miejscowości wchodzących w jej skład. Co ciekawe, Grunwald to jedyna gmina w powiecie, w której siedziba władz nie mieści się w miejscowości, od której wzięła swoją nazwę. W przewodniku nie znajdziecie samego Grunwaldu i pola bitwy z 1410 roku, które opisujemy w oddzielnym artykule.


Domkowo to osada w gminie Grunwald, odnotowana po raz pierwszy w 1335 roku jako dobra rycerskie. W XIX w. świetnie prosperowała tu papiernia, przez długi czas młyn wodny na rzeczce Grabiczek. Była tu również gorzelnia, której ruiny istniały jeszcze pod koniec XX wieku. W pobliżu nieistniejącego już młyna warto zobaczyć wczesnośredniowieczne grodzisko pruskie, datowane na VIII-XIII wiek, zwane Pogańską Górą, położone ok. 2 km na płn.-wsch. od wsi o owalnej formie, z majdanem i otoczone wałem o maksymalnej wysokości 5 m. W jego południowo-zachodniej części dostrzec można wjazd bramny.


Dylewo to wieś w gminie Grunwald, pierwszy raz wzmiankowana w 1328 r. z racji potwierdzenia nadania majatku braciom von der Diehl. W 1657 r. wieś została zniszczona przez Tatarów. Odbudowę po tych zniszczeniach zawdzięcza rodzinie Finck von Finceknstein z Dąbrówna. Prawdziwy rozkwit przeżyło pod rządami rodziny von Rose (1860-1945). Dzięki pracy Ludwiga, potem jego syna Franza majątek stał się jednym z najnowocześniejszych i najlepiej zarządzanych w całych Prusach Wschodnich. Na przełomie XIX i XX w. obejmował on ponad 3000 ha ziemi, dwie gorzelnie, cegielnię, młyn, dwa tartaki, mleczarnię, dwa wiatraki, a nawet hodowlę pstrągów! Mały klasycystyczny dwór wzniesiony około 1850 r. został rozbudowany w latach 1908-1911 o dwa boczne skrzydła. Pałac spłonął w 1945 r. podpalony przez pijanych spirytusem z miejscowej gorzelni żołnierzy radzieckich. Zachowały się znacznie przebudowane dwa boczne skrzydła. Obecnie w jednym mieści się szkoła, w drugim mieszkania dla nauczycieli.

Nieopodal kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (na zdjęciu), zbudowany na planie wydłużonego prostokąta z wieżą od zachodu. Pierwsze wzmianki o świątyni pochodzą z II połowy XV w. Została ona najprawdopodobniej zniszczona przez Tatarów w 1657 r. Odbudowa nastąpiła na przełomie XVII i XVIII w., w 1800 r. przebudowano wieżę, całą zaś świątynię odnowiono w 1842. Obok kościoła mauzoleum rodzin Kern i Rose. Zachowała się piękna manierystyczna nastawa ołtarza głównego z pocz. XVII w. Miejscem szczególnym jest dylewski park, ukształtowany w latach 1879-1911, czytelny jeszcze do niedawna w formie i kształcie, składający się z dwóch części, przedzielonych brukową drogą, która łączy folwark z polami. Wschodnia, starsza część, stanowiąca bezpośrednie otoczenie dworu i kościoła ukształtowana została przez wybitnego ogrodnika Johanna Larrasa. Po jego śmierci prace kontynuował syn Ernst. Na przełomie XIX i XX w. powiększono założenie o część zachodnią, z dużym stawem, wyspą i kanałami, wzniesiono kilka budowli. Powstał w ten sposób wspaniale skomponowany park neoromantyczny z cennym drzewostanem. Rozbudowany system kanałów i ścieżek wiązał się z obecnością bogatej architektury ogrodowej. Na wzniesieniu, w części południowej, na głównej osi pałacu postawiono na murowanym cokole drewnianą altanę. U podnóża wybudowano z kamiennych ciosów grotę ozdobioną maskami-maszkaronami Śmiejacy się i Płączący.

Prosto z altany można było dojść aleją do kamiennego tunelu pod drogą gospodarczą, by wyjść na rozświetlony staw z wyspą. Aby ominąć bruki traktu kilkadziesiąt metrów dalej wzniesiono kamienny wiadukt z widokiem z jednej strony na wspomniany staw, z drugiej na imponujące wielkością i budynkami podwórze folwarczne. Park ozdabiało wiele wspaniałych rzeźb autorstwa Włocha Adolfo Wildta. Ostatnią z nich skradziono w niewyjaśnionych okolicznościach już na pocz. XXI w. Jak na ironię był to stojący na wyspie, widoczny niegdyś z każdego miejsca, pomnik twórcy parku Johanna Larrasa, potężna bryła różowego marmuru z wyrzeźbionym medalionem z ponadnaturalnej wielkości maską portretową ogrodnika.


Gierzwałd - wieś gminna, siedziba władz gminy Grunwald, przez wiele lat po II wojnie światowej Gierkowo. Wieś założona w 1325 r. przez Hansa von Otatz i Petera von Geierswalde, przez wieki wielokrotnie zmieniała właściciela. We wsi parterowy, klasycystyczny dwór z II połowy XIX w. Założony na planie prostokąta, przykryty dachem dwuspadowym, z obustronnym dwukondygnacyjnym ryzalitem na osi elewacji, zamknięty trójkątnym naczółkiem. W wyremontowanym obiekcie ma dzisiaj siedzibę Gminny Ośrodek Kultury. Dość dobrze zachowało się w ogóle całe założenie: dwór usytuowany jest między ciągnącym się wzdłuż głównej drogi parkiem, a podwórzem gospodarczym.

Kościół ewangelicki, obecnie metodystyczny. Pierwszy kościół został spalony w 1410 r. podczas wojny polsko-krzyżackiej. W 1487 r. rozpoczęto budowę nowej świątyni, a w latach 1780-1783 w miejscu drewnianej budowli wzniesiono murowaną, z wieżą od strony zachodniej. Murowany podest obok kościoła służył niegdyś jako podstawa pomnika pamięci mieszkańców wsi - ofiar I wojny światowej. Katolicki kościół św. Jana Chrzciciela wybudowano w latach osiemdziesiątych XX w.


Założone w 1325 roku Kiersztanowo leży 4 km na wschód od Gierzwałdu. Majątek miał przez wieki wielu właścicieli, ostatnim dzierżawcą przed II wojną był Anglik John Peacock, który gospodarował tu na 900 ha ziemi z gorzelnią, młynem i tartakiem. Dość dobrze zachowało się założenie dworsko-parkowe oparte na osi głównej drogi zespołu, z krańcowo usytuowanymi dworem i kościołem. Dwór wybudowany został w 1900 r. na planie zbliżonym do kwadratu jako obiekt dwukondygnacyjny, przykryty wysokim czterospadowym dachem. Znacznie bardziej interesujący jest pochodzący z 1870 r. bezmyślnie niszczejący dziś spichlerz, z zachowanymi do niedawna wieloma elementami oryginalnej stolarki, wyposażeniem, a nawet kołowrotem. Oba obiekty są dzisiaj własnością prywatną. Pierwsza wzmianka o tutejszym kościele pochodząca z 1410 r. mówi o zabiciu proboszcza i stratach, jakie poniosła świątynia w wojnie polsko-krzyżackiej. W 1811 r. z powodu starości rozebrano istniejącą tu przez wieki świątynię. Obecny, neogotycki kościół wzniesiono z czerwonej cegły po I wojnie światowej jako kaplicę cmentarną. Opuszczona w 1946 r. przez ewangelików przejęta została przez katolików. Świątynię otacza interesujący cmentarzyk parafialny.


Mielno - wieś w gminie Grunwald, niem. Mühlen, założona w 1333 r., położona nad brzegami tak samo zwanego jeziora i rzeką Marózką. We wsi oprócz założenia dworsko-parkowego znajduje się kościół, który istniał na pewno jeszcze przed bitwą grunwaldzką. W 1807 r. stacjonujący w pobliżu żołnierze Napoleona mieli zniszczyć tryptyk ołtarzowy. Z powodu dramatycznego stanu budowli zburzono ją w 1817 r. Obecnie istniejący obiekt wzniesiono z kamienia polnego w latach 1862-1864. Wyposażenie wnętrza neogotyckie. W 1945 r. przejęty przez katolików, obecnie pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela.

W 1914 r. pobliskie okolice były świadkiem krwawej bitwy armii niemieckiej i rosyjskiej. W samej wsi lub jej pobliżu odnaleźć można cztery cmentarze z ofiarami walk toczonych w dniach 26-28 sierpnia. W dawnym parku dworskim spoczywa 47 żołnierzy armii niemieckiej i 20 rosyjskiej poległych w bitwie lub zmarłych z ran w mieszczącym się w nieistniejącym już dzisiaj pałacu, wówczas pełniącym funkcję lazaretu. Dwa, oddzielone od siebie jedynie wąską drogą polną cmentarze usytuowane są ok. 500 m od Mielna, po prawej stronie szosy w kierunku Olsztynka. Na jednym z nich we wspólnej mogile spoczywa 4 oficerów, na drugim zaś 24 żołnierzy niemieckich. Największy cmentarz z tego okresu znajduje się ok. 1 km od wsi, 400 m w lewo od szosy w kierunku Olsztynka, Prowadzi do niego polna droga, dzisiaj już niebezpieczna w związku z eksploatacją złóż kruszywa,. Pochowano tu 209 Niemców i 78 żołnierzy armii rosyjskiej, poległych w bitwie zwanej później tannenberską.


Pacółtowo - wieś w gminie Grunwald, niem. Gross Pötzdorf, założona przez zakon w 1325 r. Nadanie uzyskali tu wówczas Prusowie Glabune i Kunike. W XVII-XVIII w. własność rodziny von Wernsdorf. Rozkwit majątku nastąpił jednak dopiero pod rządami rodziny von Brandt (1791-1830). W początkach XX w. do majątku należały cztery folwarki. Zespół parkowo-pałacowy usytuowany jest po prawej stronie drogi z Gierzwałdu. Neobarokowy pałac będący do końca II wojny w posiadaniu rodziny Volprechtów zbudowano w sporej części od nowa w 1913 r., z częściowym wykorzystaniem murów budowli z lat 1794-1797.

Dwukondygnacyjny, przykryty dwuspadowym dachem budynek założono na rzucie prostokąta z mocno wysuniętymi ryzalitami na narożach i osi elewacji frontowej. Na osi elewacji ogrodowej znalazła się duża, zamknięta półkoliście weranda, nad nią trójkątny naczółek. W fasadzie ryzalit środkowy zwieńczony został trójkątnym naczółkiem, narożne ryzality kryte są czterospadowymi daszkami. Elewacja ozdobiona została pilastrami zwieńczonymi szerokimi, uskokowymi gzymsami. Po II wojnie pałac adoptowano na biura i mieszkania. Remontowany na początku XXI w. jest obecnie własnością prywatną i mieści się w nim pensjonat. We wsi do lat 80. ubiegłego wieku stał jeszcze neogotycki kościół, który obecnie nie istnieje.


Rychnowo leży w Gminie Grunwald, przy drodze Warszawa-Gdańsk, 14 km na południowy wschód od Ostródy. Wieś występuje w źródłach już od 1335 roku jako dobra rycerskie. Na początku XX wieku majątek należał do von Liniusa, miał 800 ha ziemi i gorzelnię. W tym czasie zbudowano dwór, będący dzisiaj siedzibą klasztoru Terezjanek (św. Teresy Od Dzieciątka Jezus). Obiekt posadowiono na fundamentach wcześniejszej budowli. Budynek ma dwie kondygnacje a z lewej strony wieżyczkę przykrytą hełmem.

Ciekawszym jednak obiektem jest rychnowski kościółek. Ufundował go w 1713 roku Zygmunt Ernest von Kikoll, ówczesny właściciel majątku. Świątynię zbudowano z drewna, w konstrukcji zrębowej, na rzucie wydłużonego ośmioboku. Posadowiono ją na niewielkim wzgórzu, znajdującym się obecnie w obrębie dworskiego parku. W doskonale zachowanym wnętrzu zwracają uwagę bogate polichromie – na stropie przedstawienie grzechu pierworodnego, na ścianach apostołów oraz całopostaciowy portret Marcina Lutra. Ołtarz w formie tryptyku z grupą koronacji Najświętszej Marii Panny w części środkowej pochodzi z 1518 roku. Uwagę zwraca także drewniany chór muzyczny. Wolnostojąca dzwonnica pochodzi prawdopodobnie z 1707 roku. Replika kościoła od ponad 70 lat znajduje się w olsztyneckim skansenie. Rychnowski kościółek przeszedł w ręce katolików po zakończeniu II wojny światowej. Obecnie jest zamknięty, ale pamiętając o ofierze, można poprosić Siostry Terezjanki o umożliwienie zwiedzenia wnętrza. Naprawdę warto!


Stębark (niem. Tannenberg) to wieś w gminie Grunwald, w pobliżu pola bitwy z 1410 roku. Wzmiankowana już w 1334 roku. W XVI wieku należała do Albrechta Fincka (później Finck von Finckenstein), potem do rodu von Brandt. Na przykościelnym cmentarzu odnaleźć można jeszcze zachowane groby przedstawicieli tej ostatniej rodziny. Najcenniejszym zabytkiem jest kościół Przenajświętszej Trójcy wzniesiony pod koniec XVII wieku (1681), najprawdopodobniej w miejscu świątyni zniszczonej przez Tatarów w 1656 roku. Kościół orientowany, z kamienia polnego i cegły; salowy, na planie wydłużonego ośmioboku, z zakrystią do wschodu i kruchtą od południa. Nad zachodnią ścianą nawy nadbudowana drewniana wieżyczka. Obok wolnostojąca drewniana dzwonniczka z dwoma dzwonami.

Na zachodnim skraju wsi znajduje się skromny dwór, pochodzący z przełomu XIX i XX wieku założony na rzucie prostokąta, parterowy, przykryty dwuspadowym dachem, z obustronnym, dwukondygnacyjnym ryzalitem na osi, wybudowany przez rodzinę Pagel. Na skraju wsi rozpoczynają się pola Bitwy Grunwaldzkiej. W Stębarku nie ma pozostałości niemieckiego Tannenberg Denkmal, czyli mauzoleum ku czci marszałka Paula Hindenburga pogromcy Rosjan z bitwy stoczonej w sierpniu 1914 roku na obszarze między Dąbrównem a Szczytnem. Obiekt ten, będący oficjalnym Pomnikiem Chwały III Rzeszy, wzniesiono na kształt krzyżackiego zamku z ośmioma wieżami na polach pod Olsztynkiem.


Zybułtowo założone zostało w 1336 roku kiedy to Hartung von Sonnenborn, komtur dzierzgoński, nadał w 1336 roku Henrykowi ze Stębarka, Stenclawowi i Peterowi Bartuszowi trzydzieści włók z trzynastoma latami wolnymi od czynszu. Przez wieś płynie rzeczka marózka wypływająca z leżącego 2 km na południe jeziora Lubian. W czasie bitwy Grunwaldzkiej stacjonowały tu wojska litewsko-ruskie i tatarskie. W 1433 roku dobra w Zybułtowie posiadał także Jan Bażyński. W 1454 roku członek Związku Pruskiego Jerzy z Zybułtowa prosił wielkiego mistrza o łaskę za niewierność i wydanie listu żelaznego. W 1456 roku Michał Finek znalazł się w niewoli wojsk Związku Pruskiego i osadzono go w wieży zamku nidzickiego. Za jego uwolnienie żądano dwieście marek okupu. W 1562 roku Albrecht Finek wybudował w Zybułtowie zamek. W 1579 roku Zybułtowo zajmowało trzydzieści włók, z których 21,5 należało do Bartela Fincka. Na majątku jego pracowało czterech chłopów i 12 zagrodników. We wsi były dwa młyny i karczma. W 1710 roku cesarz nadał zybułtowskiej linii Finckensteinów tytuł hrabiego Rzeszy.

W 1754 roku bezdzietna hrabina Barbara Finek podarowała dobra zybułtowskie siostrzeńcowi Ernestowi z szymbarskiej linii Finckensteinów. W 1783 roku majątek szlachecki i wieś z dwudziestoma dymami należały do radcy von Brandta. We wsi jeziorko Bątek a także dawne założenie pałacowo-parkowe. Obecnie istnieje jedynie park z pozostałościami po imponującym niegdyś pałacu. Walory wsi podnosi tzw. „Dębowa Droga” wzdłuż której rośnie 31 pomnikowych dębów o obwodzie powyżej 3 m i wysokości ponad 20 m. Z zabytków we wsi zachowały się spichlerz i stajnia z XVIII wieku oraz budynek rządcówki o konstrukcji ryglowej z XIX wieku. W centrum wsi znajduje się także obelisk poświęcony poległym w I wojnie światowej zaadoptowany w 1986 roku na pomnik 650-lecia Zybułtowa.

BLOG COMMENTS POWERED BY DISQUS
zgoda
Ta strona używa plików cookie w celu usprawnienia i ułatwienia dostępu do serwisu. Dalsze korzystanie z tej witryny oznacza akceptację tego stanu rzeczy.
Możesz samodzielnie decydować o tym czy, jakie i przez jakie witryny pliki cookie mogą być zamieszczana na Twoim urządzeniu. Przeczytaj: jak wyłączyć pliki cookie. Szczgółowe informacje na temat wykorzystania plików cookie znajdziesz w Polityce Cookie.