Gmina Morąg

Przewodnik
Typography

Zapraszamy na wycieczkę po miejscowościach gminy Morąg. Łącznie jest ich 48 (w tym miasto Morąg - drugie w powiecie po Ostródzie pod względem ilości mieszkańców), my wybraliśmy 10, które warto odwiedzić w pierwszej kolejności.


Bartężek został założony w 1340 roku na prawie chełmińskim, przez komtura dzierzgońskiego, Aleksandra von Kornre, na 40 włókach ziemi położonej na wschód od jeziora Bartężek, około 7 km na północ od Miłomłyna. Po wojnie trzynastoletniej wieś została przejęta wraz z dworem przez dowódcę wojsk zaciężnych o nazwisku Schöneich, któremu Krzyżacy byli winni zaległy żołd. W 1557 roku odnowiono lokację wsi, na prawie magdeburskim. Wśród właścicieli wsi w okresie późniejszym figuruje Albert Fryderyk Schöneich, królewski szambelan i pułkownik polski. Sprzedał on dobra w Bartężku, Wilamowie i Ględach w 1682 roku rodzinie Köhne-Jaski, właścicielom pobliskiego Jaśkowa. Według spisu z roku 1782 w Bartężku był folwark i wieś szlachecka. W roku 1817 wieś należała do rodu von Finckenstein i liczyła 46 domów. Około roku 1900 była we wsi gorzelnia, mleczarnia, przetwórnia torfu na opał i ściółkę oraz owczarnia. Wspomniane Jezioro Bartężek jest jednym z akwenów połączonych z Kanałem Elbląskim poprzez Kanał Ducki prowadzący do jeziora Ruda Woda. Na jednej z wysp zwanej Zamkowy Ostrów znajduje się staropruskie grodzisko, a na północnym jego skraju nieopodal Kanału Duckiego leży dawny gródek strażniczy. Na południowym krańcu jeziora leży ośrodek wypoczynkowy w Tardzie.


Bożęcin to wieś położona około 7 km na południe od Morąga, przy drodze Bramka-Słonecznik, nad rozległą doliną bezimiennego potoku. W pobliżu duże kompleksy mieszanych, głównie bukowych lasów. Pierwsza wzmianka o Bożęcinie pochodzi z 1336 roku. Przywilej lokacyjny wieś otrzymała w 1349 roku. Miejscowość w średniowieczu była zasiedlana między innymi osadnikami z Polski. Po zakończeniu wojny trzynastoletniej Bożęcin wszedł w posiadanie rodziny von Sack. Później właścicielem w końcu XVII wieku był też polski szlachcic Adam Kicki. Od XIX wieku do roku 1945 majątek należał do rodziny Edler von Graeve. W czasie wojen napoleońskich, 31 stycznia 1807 roku w Bożęcinie stacjonował sztab rosyjskiego II Korpusu generała Osten-Sackena. We wsi pozostałości folwarku. Najciekawszym obiektem we wsi jest dwór wzniesiony przez ród Edler von Graeve w 1845 roku (data budowy znajduje się na elewacji ogrodowej). Jednokondygnacyjny budynek w stylu klasycystycznym, ze starszymi, prawdopodobnie barokowymi piwnicami. Za dworem park krajobrazowy ze stawem, obecnie bardzo zaniedbany. Za wsią, przy drodze do Słonecznika, usytuowany na wzgórzu cmentarz rodowy.


Chojnik to miejscowość o kształcie ulicówki, długości około 3 km. Założona przed 1363 rokiem. 20 lipca 1410 roku przez wieś przejeżdżały oddziały polskie podążające na Malbork, prowadzone przez Władysława Jagiełłę. W czasie wojny trzynastoletniej miejscowość została zniszczona, podobnie jak cała okolica. Chojnik znacznie ucierpiał też podczas wojny polsko-szwedzkiej 1626-29 i kampanii napoleońskiej. Okoliczna ludność była dziesiątkowana podczas epidemii dżumy w latach 1709-11 i cholery azjatyckiej w połowie XIX wieku. Po powstaniu listopadowym w Chojniku przebywali żołnierze polscy internowani na terenie Prus. Kościół z 1797 roku, usytuowany na skraju wsi, na wzniesieniu przy drodze do Morąga. We wnętrzu świątyni klasycystyczny ołtarz główny, a także metalowy żyrandol z napisem fundacyjnym. W przeszłości wokół kościoła znajdował się cmentarz z charakterystycznymi drewnianymi nagrobkami. Pochowano tu m.in. polskiego oficera z powstania listopadowego, ppor. Wincentego Wilamowskiego. Do niedawna znajdował się we wsi dom podcieniowy, przeniesiony w 2006 roku do skansenu w Olsztynku.


Kalnik to wieś w gminie Morąg położona przy drodze do Pasłęka około 10 km na północny zachód od Morąga. Lokowana w latach 1320-31. Parafia w Kalniku powstała prawdopodobnie w latach 1327-31, pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1426 r. W XVIII wieku wybudowano nowy kościół, który przetrwał do dziś. W XVIII wieku okolice objęte zostały akcją osadnictwa „szkatułowego”, przy znacznym udziale osadników z Polski, za czego przyczyną w miejscowym kościele prowadzono nabożeństwa w języku polskim. Po powstaniu listopadowym przebywało tu 24 internowanych polskich oficerów. We wsi zachowały się do dziś podcieniowe domy ryglowe, charakterystyczne dla architektury dawnego Oberlandu. Najstarszym zabytkiem wsi jest barokowy kościół p.w. Matki Boskiej Szkaplerznej, zbudowany w latach 1730-38. We wnętrzu barokowy ołtarz i prospekt organowy z XVIII wieku. W przedsionku znajduje się kamienna chrzcielnica z czasów przedreformacyjnych, najstarszy zabytek we wsi oraz metalowa sygnaturka z datą „1730”. Przed kościołem drewniana dzwonnica, w której umieszczono trzy dzwony z lat: 1786, 1891 i 1918. W przeszłości wokół świątyni znajdował się cmentarz, na którym dominował typ drewnianych nagrobków w kształcie słupów charakterystyczny dla ziemi morąskiej. We wsi zachował się w dobrym stanie pomnik mieszkańców poległych w I wojnie światowej z 1921 roku.


Morąg - miasto liczy około 15 tys. mieszkańców i położone jest 30 km na północ od Ostródy.  Początki grodu sięgają roku 1280 r., kiedy między jeziorem Morąskim i Skiertąg rozpoczęto budowę murowanego zamku krzyżackiego. Obok rozwinęła się osada, która w 1327 r. otrzymała przywilej lokacyjny od komtura elbląskiego Hermana von Öttingen (Oettingen), odnowiony w 1331 r. Miasto otoczono murami miejskimi, zbudowano ratusz i kościół. W roku 1410 i 1414 miasto zostało zajęte przez wojska króla Władysława Jagiełły. W roku 1440 miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, a w 1454 r. złożyło hołd królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. W 1461 r. zostało zajęte przez krzyżaków i pozostało w ramach państwa zakonnego. Po wojnie trzynastoletniej tutejszy zamek był rezydencją wielkiego mistrza zakonu Henryka Reussa von Plauena, który tu zmarł w 1470 r. Po sekularyzacji Prus miasto zostało przekazane we władanie rodowi Dohnów, który w XVI w. zbudował tu pałac.

W okresie wojen napoleońskich Morąg był miejscem walk francusko-rosyjsko-pruskich. W pobliżu miasta 25 stycznia 1807 r. doszło do bitwy między wojskami I korpusu marszałka Bernadotte’a a wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez generała Jewgienija Markowa. Po powstaniu listopadowym w Morągu przebywali żołnierze armii polskiej internowani w Prusach. Pod koniec XIX w. Morąg został węzłem kolejowym. Powstały tu wówczas połączenia z Elblągiem (1882), Olsztynem (1883), Ornetą (1894) oraz Miłomłynem (1909).

W mieście warto obejrzeć, między innymi, gotycki ratusz z XV w. zwieńczony strzelistą wieżą. Odbudowany po zniszczeniach w 1945 r., mieścił m.in. muzeum. Po remoncie zakończonym w 2006 r. zyskał obecny bardzo atrakcyjny wygląd. Koło ratusza stoi monumentalny, spiżowy pomnik Jana Pawła II. Niedaleko rynku znajduje się Pałac Dohnów, wybudowany w XVI w. przez Achacego Dohnę, jako rezydencja rodu. Budynek spłonął doszczętnie w 1945 r. Po odbudowie od 1986 r. mieści się tu Muzeum im. Johanna Gottfrieda Herdera, oddział Muzeum Warmii i Mazur. Zwraca uwagę ekspozycja poświęcona Herderowi oraz jego epoce, sale przedstawiające wystrój wnętrz od baroku do biedermeieru oraz malarstwo dawnych Prus Wschodnich. W sezonie letnim odbywają się tu często koncerty i inne imprezy kulturalne.


Prośno leży na skraju Lasów Taborskich, około 4 km na południowy wschód od Słonecznika. Założenie wsi jako szkatułowej na trzech włókach datuje się na 1722 rok. Pierwotna jej nazwa brzmiała Pörschken, obecną otrzymało po 1945 roku. W roku 1782 we wsi odnotowano 10 domów natomiast w 1858 w 18 gospodarstwach domowych było 128 mieszkańców. Osada jest pięknie położona wśród lasów nad niewielkim, ale uroczym Jeziorem Pieszkowo. Mieszkańcy wsi w przeszłości trudnili się wyrębem lasu, smolarstwem i barnictwem. Prośno zachowało charakter śródleśnej, cichej osady. Okoliczne lasy stanowią raj dla grzybiarzy. Przez Prośno przebiegają dwa szlaki rowerowe – niebieski z Morąga i żółty z Miłomłyna.


Ruś to wieś w gminie Morąg, położona przy drodze Ostróda-Morąg, około 10 km na południe od Morąga, nad Jeziorem Ruś. Osada lokowana w 1344 roku. W XVIII wieku Ruś została ponownie założona jako wieś szkatułowa. Jezioro Ruś posiada plażę z pomostem i ośrodek wczasowy na południowym krańcu jeziora. Uwagę zwraca malownicze położenie wsi i ciekawe domy z XIX i XX wieku. W budynku dawnej szkoły działa obecnie gospodarstwo agroturystyczne. Na wzgórzu za wsią dawny, trochę zaniedbany cmentarz, na którym zachował się pomnik poświęcony mieszkańcom poległych w I wojnie światowej (bez tablicy z nazwiskami). Okoliczne lasy jesienią przyciągają amatorów grzybów, których jest tu w bród.


Słonecznik to wieś położona w okolicy zamieszkałej przed wiekami przez ludność pruską nazywała się Surkapu, co oznacza miejscowość położoną „około omszałych kopców na pastwisku”. W przeszłości ziemie te zamieszkiwało pruskie plemię Pogezan ale w okolicy zachowały się ślady osadnictwa z epoki kamienia nad jeziorem Bartężek. Z późniejszego okresu pochodzą pozostałości grodziska na wyspie oraz dwa gródki strażnicze na północnym skraju jeziora. W roku 1342 komtur dzierzgoński, Aleksander Kornre, założył tutaj nową wieś czynszową zwaną Sitonynbum, z 60 włókami, na prawie chełmińskim. Kościół w Słoneczniku powstał prawdopodobnie dopiero w 1694 r. W XVIII w. odbywały się w nim również nabożeństwa w języku polskim a kilku pastorów miało polskie pochodzenie.

Obecny kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego został wybudowany w 1735 roku. Wieżę dobudowano w 1836 roku. W kościele znajduje się ołtarz główny z 1752 roku oraz ambona z tego samego okresu. Ołtarz boczny pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. Obok kościoła charakterystyczna dla świątyń Ziemi Morąskiej drewniana dzwonnica z połowy XIX wieku z dwoma dzwonami. Kościół w przeszłości otaczał cmentarz, na którym do końca XIX wieku chowano zmarłych parafian. Obok kościoła plebania pochodząca z II połowy XIX wieku. Przed plebanią pomnik parafian poległych w I wojnie światowej, który po 1945 r. został zaadoptowany na kapliczkę. Zachowała się tablica z nazwiskami poległych żołnierzy. W Słoneczniku istnieje Szkoła Podstawowa, oddział Poczty Polskiej, Ochotnicza Straż Pożarna, świetlica wiejska jak również cztery firmy handlowo-usługowe. OSP Słonecznik słynie z czynnego udziału w różnych zawodach, turniejach, konkursach zarówno na szczeblu sołeckim, gminnym jak i powiatowym, często zajmując w nich czołowe miejsca. Ciekawym zabytkiem przyrody jest wiekowy dąb położony około 1,5 km od Słonecznika przy szosie prowadzącej do Wenecji.


Wenecja powstała w 1336 roku. Wieś lokował komtur dzierzgoński Hartung von Sonnenborn. Osobliwej nazwy miejscowości nie należy wiązać ze znanym włoskim miastem. Nazwa pochodzi od nazwiska posiadacza wsi od 1466 roku, podskarbiego miejskiego w Sztumie Thomasa, założyciela rodu Venedyer i brzmiała pierwotnie Veneding, następnie do 1945 r. Venedien. Obecna forma utworzona została przez polską Komisję Nazewniczą po 1945 r. Pierwszym właścicielem wsi był rycerz Walter. Po roku 1466 utworzono tutaj majątek szlachecki posiadający własny młyn. Właścicielem dóbr został Thomas, podskarbi miejski w Sztumie, od którego wziął początek ród Venedyer, który do 1716 roku tytułował się „von Venedier auf Venedien”. W połowie XVI wieku we wsi gospodarowało 20 chłopów będących w większości pochodzenia niemieckiego. Z Wenecji pochodził biskup pomezański von Venediger. W XVIII wieku włościami władały rody von Glaubitz, von Radecke, a w XIX wieku von Lücken. W końcu XIX w. Wenecja weszła w posiadanie baronów Treusch von Buttlar-Braunsfeld. Po II wojnie we wsi istniało Państwowe Gospodarstwo Rolne. Interesującym zabytkiem jest barokowa kuźnia z 1756 roku, która w przeszłości obsługiwała 4 okoliczne folwarki. W ostatnich latach została ona przebudowana i przystosowana do roli kaplicy pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. Równie ciekawym zabytkiem jest dwór, o niejednolitej, skomplikowanej bryle noszący w swoim wyglądzie ślady licznych przebudowań. Najstarsze części budynku pochodzą z XVII i XVIII wieku. Za dworem zachował się dawny park, z pomnikowymi drzewami. Ponadto we wsi znajduje się budynek szkoły z początku XX wieku oraz okazałe budynki gospodarcze: spichlerz, obora i stodoła pochodzące z drugiej połowy XIX wieku.


Żabi Róg leży około 8 km na południowy wschód od Morąga. Wieś wymieniana w dokumentach w latach 1340-43, kiedy to Zygfryd Sitten – główny szpitalnik i komtur elbląski – wydał przywilej na założenie karczmy, niejakiemu Jakubowi. Wieś lokowana na prawie chełmińskim w 1353 roku przez komtura elbląskiego Ortolfa z Trewiru, który polecił wójtowi z Morąga założyć wieś czynszową na 60 włókach pod nazwą „Guldindhorn”. W przywileju lokacyjnym mieszkańcy otrzymali także prawo połowu ryb na własne potrzeby w sąsiadującym z wsią jeziorze. Przywilej lokacyjny został odnowiony w 1420 roku. Wieś była bardzo niszczona w czasie wojny w latach 1519-1521. Kolejne znaczne zniszczenia nastąpiły w czasie wojen szwedzkich – wieś nie była w stanie płacić żadnych danin przez dłuższy czas. Przed 1945 rokiem Żabi Róg nosił niemiecką nazwę "Horn" (róg), która w niemieckiej etymologii oznaczała również "brzeg, nabrzeże" i często występuje w nazwach miejsc położonych nad wodą. Natomiast skrajna część jeziora Żabi Róg, według podania ludowego obfitująca w żaby, nazywana była przez miejscowych "Poggewinkel" (dosłownie żabi kąt, żabi róg). Obecnie Żabi Róg jest jedną z największych wsi w powiecie ostródzkim liczącą ponad 1200 mieszkańców. Działa tu żwirownia, wytwórnia prefabrykatów betonowych oraz zakład produkujący kostkę brukową.

BLOG COMMENTS POWERED BY DISQUS
zgoda
Ta strona używa plików cookie w celu usprawnienia i ułatwienia dostępu do serwisu. Dalsze korzystanie z tej witryny oznacza akceptację tego stanu rzeczy.
Możesz samodzielnie decydować o tym czy, jakie i przez jakie witryny pliki cookie mogą być zamieszczana na Twoim urządzeniu. Przeczytaj: jak wyłączyć pliki cookie. Szczgółowe informacje na temat wykorzystania plików cookie znajdziesz w Polityce Cookie.