Jak Buków został Kajkowem, czyli o nazewnictwie miejscowości powiatu ostródzkiego

Historia
Typography

Obszar naszego powiatu od mniej więcej XVI wieku do 1945 roku zamieszkiwały dwie główne nacje - niemiecka i polska. Nazwy miejscowości w większości wywodzą się z tych języków, chociaż trafiają się i takie, które swoje źródło mają w języku pruskim. Na mapie z połowy XIX wieku (G.D. Reymann’s topographisher Special Karte) oprócz nazw niemieckich trafiają się także polskie - Brzydowo, Grabinek, Dylowo, Okoniak czy Kunki. Podwójne nazwy spotykamy także na mapie wydanej w Warszawie w 1932 roku przez Wojskowy Instytut Geograficzny. Możemy tu znaleźć na przykład Szyldak, Durąg, Dąbrówkę, Ostrowin, Wigwałd i wiele innych. W tym artykule postaram się przybliżyć państwu historię nazewnictwa miejscowości leżących w naszym powiecie.

Leszcz to niewielka wieś nad jeziorem Dąbrowa Mała. W przeszłości należała do znanego rodu rycerskiego von Baysen (Bażyńskich). Zanim po II wojnie światowej zmieniono jej nazwę na obecną zwała się Heeselicht (Heselecht), co można wywodzić raczej od leszczyny a nie leszcza. Po niemiecku leszczyna to hasel, a licht to światło, ewentualnie jasny, jasność. Można przypuszczać że nazwa wywodzi się od jakiegoś przerzedzonego, a więc świetlistego, gaju leszczynowego. Leszcz w niemieckim to blei. W jaki sposób wieś stała się Leszczem, a nie na przykład Leszczynowem czy Leszczynką, chociaż nazwa Leszcz pojawia się w pracy Wojciecha Kętrzyńskiego „O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich” z 1882 roku?

Kajkowo przez wieki nazywało się Buchwalde, co w wolnym tłumaczeniu oznacza bukowy las. Po 1945 roku na krótko pojawiają się nazwy Buków, Buchwałd i Bukwałd. Czym sobie ów Buków zasłużył aby stać się Kajkowem? Nazwę nadano na cześć mazurskiego poety ludowego Michała Kajki (1858 - 1940), mieszkającego we wsi Ogródek nieopodal Ełku. Prawdopodobnie Kajka w naszym Buchwalde nigdy nie był. Dlaczego więc to podostródzki Buków nazwano Kajkowem a nie jakąś miejscowość bliższą terytorialnie miejscu zamieszkania Kajki? Istnieje niewielki związek naszego regionu z poetą. Michał Kajka debiutował na łamach polskiego tygodnika „Mazur” wydawanego w Ostródzie od stycznia do grudnia 1884 roku. Być może to zdecydowało o obecnej nazwie miejscowości. Swoją drogą, mnie, mieszkańcowi Kajkowa, bardziej odpowiadałby Buków.

Lichtajny swą obecną nazwę wywodzą od niemieckiego Lichteinen, co w wolnym tłumaczeniu można przełożyć jako „świetlista wieś”. Po 1945 roku na kilkanaście lat stały się Świetlinem. Pozostałością po tej nazwie jest główna ulica Kajkowa, która do dzisiaj nazywa się Świetlinska, a prowadzi właśnie w kierunku Lichtajn.

Zwierzewo, zwane też w nieodległych dziesięcioleciach Zwierzowo, wywodzi swoją nazwę od niemieckiego Thierbergu, co w wolnym tłumaczeniu oznacza prawdopodobnie „zwierzęcą górę”. W dawnych latach pojawiała się też spolszczona nazwa Tyrbark i Terbark.

Samborowo leżące około 10 km na zachód od Ostródy to dawne Bergfriede, chociaż pojawiały się też spolszczone nazwy, takie jak Berkfreda, Barkfreda i Barkweda. Po II wojnie światowej na krótko przyjęto dla wsi nazwę Barkfreda (lub Barkweda) by ostatecznie przemianować ją na Samborowo. Nie bardzo wiadomo skąd wzięła się ta nazwa. Może w przeszłości mieszkał tu jakiś Sambor, a może należała do Samborskich których jako ród szlachecki z okolic Prabut wymienia Wojciech Kętrzyński? Po wojnie krótko funkcjonowała też nazwa Mirosztyn - tak określano w niektórych dokumentach samborowski młyn.

Idzbark leży na wzgórzu nad doliną Drwęcy, 2 km na wschód od drogi S7 Gdańsk-Warszawa. Do 1945 roku wieś nosiła nazwę Hirchsberg (Jelenia Góra), bo podobno pierwsi osadnicy na wzgórzu zobaczyli jelenie. Na starych mapach pojawia się też określenie Icbark, wywodzące się prawdopodobnie od fonetycznego spolszczenia Hirschberga. od Po II wojnie światowej na krótko wsi nadano nazwę Jelenia Góra, by ostatecznie przemianować ją na obecny Idzbark. Może dolnośląskie miasto Jelenia Góra, które również dawniej nazywano Hirschberg, upomniało się o prawo wyłączności do tej nazwy?

Dziadyk to przedwojenne Greisenau - niewielka wieś w okolicach Wzgórz Dylewskich. Greis w języku niemieckim oznacza „stary, sędziwy”. Nazwa wywodzi się z języka polskiego, ponieważ na mapach z XIX i początku XX wieku pojawiają się nazwy Dzwiadik (1850) i Dziadek (1932). Po 1945 roku wśród okolicznej ludności funkcjonowały też nazwy Dziadygi i Dziadyki. Nie udało się wyjaśnić kim był ów dziadek od którego wywodzi się pierwotna nazwa osady.

Gierzwałd leżący w gminie Grunwald i będący „stolicą” gminy to w przeszłości Geierswalde. Geier po niemiecku to sęp, ale mało prawdopodobne by nazwa miejscowości tłumaczyła się jako „sępi las”. Po 1945 roku wieś na bliżej nieznany okres czasu nazywała się Gierkowo. Pojawiła się hipoteza, że to na cześć I sekretarza PZPR Edwarda Gierka, ale nawa ta istniała zanim Gierek został przywódcą rządzącej w PRL partii.

Zagadkowa wydaje się nazwa leśniczówki nieopodal Łukty, która obecnie zwie się Śmieszny Kąt. W przeszłości występowały takie określenia tego miejsca jak Pupki, Pupken i Pupkain. W języku niemieckim pups to bąk, a pupsen to puszczać bąki. Być może Śmieszny Kąt to jakaś parafraza owej wstydliwej i dla niektórych śmiesznej czynności.

Miłakowo dawniej zwało się Liebstadt (Libsztat). Założycielem miasteczka był Henryk von Liebenzell i to prawdopodobnie od jego nazwiska pochodzi nazwa Liebstadt, która pojawia się w dokumencie z roku 1315. Nie można jednak wykluczyć jej geograficznego pochodzenia od nazwy przepływającej przez miasteczko rzeczki Liwny (niem. Liebe), obecnie zwanej Miłakówką. Nazwę Liebstadt można więc w wolnym tłumaczeniu przełożyć jako „miasto Liebenzella” (ze skrótem nazwiska) lub „miasto nad Liwą”. Raczej nie należało tej nazwy kojarzyć z miłym miastem. Pomimo tego że w latach 1945-46 miejscowość nosiła nazwę Lubieniewo i Lubomino, to w końcu zostało Miłakowem.

Inne „miłe” miasteczko, Miłomłyn, przez wieki nosiło nazwę Liebemühl. Praktycznie od początku jego istnienia działał tu młyn wodny napędzany nurtem rzeczki Liwy (innej niż ta z Miłakowa), która po niemiecku zwała się Liebe. Nazwę osady można więc tłumaczyć jako „młyn nad Liwą”. Po 1945 roku istniała nazwa Liwski Młyn będąca chyba lepszym tłumaczeniem przedwojennej nazwy, choć może obecnie byłaby słabo uzasadniona, ponieważ rzeczka Liwa przestała istnieć (poprowadzono nią odcinek Kanału Elbląskiego do Jeziora Drwęckiego).

Prawdopodobnie od tej samej rzeczki przepływającej przez Miłomłyn pochodzi nazwa wsi Liwa, leżącej nieopodal Kanału Elbląskiego. Przed 1945 rokiem wieś zwała się Bieberswalde, co można tłumaczyć jako „bobrowy las” (biber - bóbr). Bardziej prawdopodobne jednak wydaje się, że nazwa wywodzi się od zasadźcy wsi Biebera. Na jednej z powojennych map wieś oznaczona jest również jako Borki.

Skomplikowaną historię swojej nazwy ma Żabi Róg leżący nieopodal Morąga. Tuż po wojnie, wieś nadal nazywała się nadal po niemiecku Horn (róg). W 1945 roku na krótko nazwano wieś Górniki. Nazwa ta przetrwała zaledwie kilka miesięcy, do sierpnia 1946 roku, kiedy zastąpił ją Żabi Róg. Słownik Leydinga podaje że funkcjonowała też jako Rogowo. Nazwa nie pochodzi od rogu na głowie żaby, ale od rogu jeziora, w którym było dużo żab. Mieszkańcy wsi zwali to miejsce żabi kąt (róg). Istnieje też wersja, że Horn to pozostałość po pierwotnej nazwie Güldenhorn, czyli złoty róg. Z wiekami jednak przedrostek gülden (złoty) zanikał, aż w XVIII wieku pozostał tylko Horn.

Florczaki koło Łukty to dawny Eckersdorf, co można tłumaczyć jako buczynowa wieś ponieważ ecker oznacza bukiew albo buczynę. Na krótko po II wojnie światowej wojnie miejscowość określono zagadkową nazwą Biestrzekowice. Jaki jest rodowód miana Florczaki nie udało się ustalić.

Zawroty leżące niedaleko opisywanych powyżej Florczak dawniej zwały się Schwenkendorf. Schwenk to w niemieckim obrót lub zakręt. Nazwę miejscowości można z dużą dozą fantazji można przetłumaczyć jako „wieś z zakrętem” (?), co w jakimś stopniu znalazło odzwierciedlenie w obecnej nazwie. Krótko po wojnie obowiązywała nazwa Swonkowo, jak można przypuszczać dość dowolne spolszczenie starej nazwy.

BLOG COMMENTS POWERED BY DISQUS
zgoda
Ta strona używa plików cookie w celu usprawnienia i ułatwienia dostępu do serwisu. Dalsze korzystanie z tej witryny oznacza akceptację tego stanu rzeczy.
Możesz samodzielnie decydować o tym czy, jakie i przez jakie witryny pliki cookie mogą być zamieszczana na Twoim urządzeniu. Przeczytaj: jak wyłączyć pliki cookie. Szczgółowe informacje na temat wykorzystania plików cookie znajdziesz w Polityce Cookie.