Czerwoni patroni. PRL na ostródzkich ulicach

Historia
Typography

Janek Krasicki i Marceli Nowotko, Karol Świerczewski i Julian Marchlewski, funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa i Obrońcy Stalingradu - o patronach ostródzkich ulic w okresie PRL-u pisze Ryszard Bogucki.

Ulice „utrwalaczy władzy ludowej”

W Ostródzie od 1947 do 1991 roku cztery ulice nosiły imiona zabitych w 1946 roku na terenie powiatu ostródzkiego funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej.

Obecna ulica Sportowa, której przed II wojną światową jeszcze nie było, w 1947 roku została przemianowana z Łódzkiej na Stachowicza. St. sierż. Tadeusz Stachowicz był referentem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Ostródzie. Został ujęty podczas śledzenia V Wileńskiej Brygady AK i rozstrzelany 11 lipca 1946 roku przez partyzantów szwadronu „Zeusa”, koło leśniczówki Śmieszny Kąt, niedaleko Łukty. Podobny los spotkał funkcjonariuszy PUBP z Ostródy – plut. Albina Kraczkowskiego i kpr. Stanisława Wruszczaka.

Imieniem Albina Kraczkowskiego nazwano ulicę Sojuszników, która obecnie nosi imię Herdera. Jest to jedna z dwóch ulic, która w 1991 roku „wróciła” do swojej przedwojennej nazwy (Hererstrasse). Nie do końca wiadomo dlaczego Stanisław Wruszczak nie zasłużył na swoją ulicę. Istnieją niepotwierdzone pogłoski, że zatrzymany przez akowców chciał do nich przystąpić. Być może to było przyczyną.

Ulica Armii Krajowej przedtem nosiła imię Armii Czerwonej, by na długi czas stać się ulicą Kozaka. Sierż. Błażej Kozak był dowódcą plutonu operacyjnego Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Ostródzie. Zginął 6 września 1946 roku w Glaznotach, w zasadzce zorganizowanej przez grupę „Sokół Leśny” z oddziału „Łysego” – ROAK (Ruch Oporu Armii Krajowej).

Czwartą była ulica Kwiatkowskiego na osiedlu domków jednorodzinnych nieopodal szpitala. Funkcjonariusz Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Ostródzie kpr. Krzysztof Kwiatkowski został zabity 24 października 1946 roku w Marwałdzie, podczas walki z grupą „Cichego” z oddziału „Łysego” – ROAK (Ruch Oporu Armii Krajowej). Ciekawostką jest to, że po wojnie osiedle to nazwano Kolonią Wysoki Kamień, błędnie interpretując przedwojenną nazwę ulicy Grunwaldzkiej, która nosiła nazwę Schaussee nach Hohenstein (Szosa na Olsztynek, a nie na Wysoki Kamień). Wspomniana uliczka po wojnie zwała się Waplicowa, by po Kwiatkowskim stać się ulicą Cypriana Kamila Norwida.

Inne PRL-owskie ulice

W 1991 roku uchwałą rady miejskiej w Ostródzie zmieniono, oprócz wymienionych wyżej, nazwy następujących ulic: Obrońców Stalingradu na 11 Listopada, Janka Krasickiego na 3 Maja, Nowotki na Wyszyńskiego, Marchlewskiego na Sikorskiego, Świerczewskiego na Drwęcką, Kwiatkowskiego na Norwida i Hanki Sawickiej na Pauzeńską. Pokrótce omówimy ich historię.

Ulica 3 Maja przed 1945 rokiem nosiła imię Bismarcka. Po wojnie nazwano ją imieniem Janka Krasickiego. Jan Krasicki (1919–1943), ps. „Kazik”, po wrześniu 1939 roku przedostał się na tereny okupacji sowieckiej – do Lwowa, gdzie został działaczem Komsomołu (Komunistyczny Związek Młodzieży) i agitatorem stalinowskim. Po przerzuceniu do kraju, 20 maja 1942 r., zasilił kierownicze kadry komunistycznej konspiracji – w ramach PPR i tworzonej wraz z nią Gwardii Ludowej. Jako człowiek szczególnego zaufania, w grudniu 1942 roku zabił dowódcę Gwardii Ludowej – Bolesława Mołojca. Był to skutek wewnętrznych rozgrywek o władzę w łonie partii komunistycznej. Latem 1943 roku, na polecenie zwierzchników PPR, ściągnął do Polski Bolesława Bieruta. Wkrótce po powrocie został 2 września 1943 roku aresztowany w Warszawie przez Gestapo i zginął podczas próby ucieczki.

W 1991 roku, kiedy zmieniano nazwy „niepoprawnych politycznie” ulic, były głosy aby tę ulicę z Janka przemianować na Ignacego. Być może tak byłoby taniej. Niestety, biskup Krasicki do tej pory nie ma swojej ulicy w Ostródzie. Warto jeszcze wspomnieć, że Janek Krasicki był w PRL-u patronem Szkoły Podstawowej nr 3 w Ostródzie. Krótko po przełomie 1989 roku szkoła, po zbadaniu życiorysu kontrowersyjnego patrona, pozbyła się jego imienia.

Ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego do 1945 roku zwała się Albert Strasse, na cześć zasłużonego dla Ostródy burmistrza Alberta Elwoenspoka. Tuż po wojnie, na cześć komunistycznego marszałka Polski, nazwano ją Żymierskiego. W 1947 roku stała się ulicą Nowotki.

Marceli Nowotko (1893–1942), polski i sowiecki funkcjonariusz komunistyczny, członek Komunistycznej Partii Polski oraz Wszechzwiązkowej Partii Komunistycznej – WKP(b), współorganizator i pierwszy przywódca Polskiej Partii Robotniczej. W 1929 roku został skazany przez sąd Rzeczypospolitej na 4 lata pozbawienia wolności za działalność wywrotową. Pobyt w polskim więzieniu uchronił go przed sowieckimi wewnętrznymi czystkami w KPP i strukturach komunistycznych, prowadzonymi w końcu lat 30. Po ucieczce z więzienia, w październiku 1939 roku przedostał się do Białegostoku, na teren okupacji sowieckiej. Był aktywistą i funkcjonariuszem sowieckiej administracji okupacyjnej. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, po dodatkowym przeszkoleniu agenturalnym i dywersyjnym, został drogą lotniczą przerzucony do centralnej Polski, jako dowódca sowieckiej siatki dywersyjnej. Zginął w listopadzie 1942 roku w ramach wewnętrznych porachunków i rywalizacji o władzę w PPR – został zamordowany z inspiracji dowódcy Gwardii Ludowej PPR Bolesława Mołojca. W PRL był kreowany na bohatera narodowego, człowieka walczącego o wolność i niepodległość Polski; jego podobiznę umieszczano m.in. na monetach, a imię nadawano licznym szkołom i ulicom. Z reguły przemilczano prawdziwy charakter jego działalności dywersyjnej, nie eksponowano też udziału we władzach sowieckich, tworzonych na gruzach Polski w roku 1920 oraz w latach 1939–1941.

Obecna ulica Sikorskiego przed 1991 rokiem nosiła imię Juliana Marchlewskiego. Julian Marchlewski, (1866 – 1925) był działaczem polskiego i międzynarodowego rewolucyjnego ruchu robotniczego i komunistycznego, współzałożycielem Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy i Związku Robotników Polskich, działaczem lewego skrzydła socjaldemokracji niemieckiej. Uczestniczył w rewolucji 1905 roku na ziemiach polskich. Dążył do powszechnej rewolucji europejskiej, zaś spraw niepodległości Polski nie podejmował, uważając, że naród polski wtopił się w społeczeństwa państw zaborczych. Został członkiem utworzonego w 1920 roku w Białymstoku Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, zapowiadającego utworzenie Polskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Ciekawą historię ma ulica Gizewiusza. Przed II Wojną Światową zwała się Pausen Strasse. Po 1945 roku na krótko była ulicą Odrodzenia, by potem na długi czas zostać ulicą Duboisa. Prawie nikt z mieszkańców Ostródy nie wymawiał tej nazwy prawidłowo – powinno się mówić "dibua", ale ostródzianie mówili "dubojsa".

Stanisław Józef Dubois (1901 – 1942) był działaczem Polskiej Partii Socjalistycznej, Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OMTUR) i publicystą. Brał udział w powstaniu śląskim i wojnie polsko-bolszewickiej. Był twórcą i przewodniczącym Czerwonego Harcerstwa TUR. W latach 1928-1933 sprawował mandat posła II i III kadencji Sejmu RP, a od 1938 roku radnego Warszawy. Pracował na stanowisku sekretarza redakcji gazety Robotnik. Jako przeciwnik rządzącej po 1926 roku sanacji został w 1930 uwięziony, a następnie skazany w procesie brzeskim na trzy lata więzienia. Brał udział w wojnie obronnej 1939, a następnie w lewicowej konspiracji antyhitlerowskiej. Niespełna rok po klęsce Polski został aresztowany i trafił do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Został rozstrzelany w 1942 roku.

Nazwę ulicy z Duboisa na Gizewiusza zmieniono na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku. Prawdopodobnie był to rok 1979, kiedy na cmentarzu ewangelickim przy ulicy Olsztyńskiej, z okazji 650-lecia miasta, zbudowano pomnik poświęcony pamięci Gizewiusza. Mimo tego w pamięci „społecznej” jeszcze długo istniała ulica Dubojsa.

Leżąca na peryferiach miasta ulica Pauzeńska tuż po wojnie była Świerkową. Tak jak w przypadku innych opisywanych tu ulic, w 1947 roku przemianowano ją na Hanki Sawickiej, by po 44 latach nadać jej obecną nazwę. Była patronka ulicy, Hanna Krystyna Szapiro (1917–1943), znana powszechnie pod fałszywym nazwiskiem Hanki Sawickiej – działaczka komunistyczna, od 1943 roku formalnie pierwsza przewodnicząca Związku Walki Młodych, czyli grupy osób propagandowo określanej jako młodzieżowa przybudówka PPR. W okresie współpracy niemiecko-sowieckiej w latach 1939-1941 związana była z luźnymi stalinowskimi grupkami komunistycznymi w Generalnym Gubernatorstwie. Zgodnie z wytycznymi Międzynarodówki Komunistycznej działające na terenie GG środowiska komunistyczne uznawały rozpoczętą w 1939 roku wojnę za „obustronnie imperialistyczną”. Pochwalały włączenie do Związku Radzieckiego polskich ziem wschodnich z Wilnem, Lwowem i Białymstokiem i likwidację państwa polskiego. W styczniu 1942 roku formalnie znalazła się w Polskiej Partii Robotniczej, tworzonej w myśl instrukcji Stalina przez przysłaną z Moskwy specjalną grupę Marcelego Nowotki. 18 marca 1943 roku została śmiertelnie ranna w czasie strzelaniny, oczekując na ściganego przez żandarmerię niemiecką członka PPR. Zmarła dzień później. W PRL Hanka Sawicka została wykreowana na „pierwszą przewodniczącą ZWM” i bohaterkę walk o niepodległość. Opisując jej działalność w konspiracji pomijano jej stalinowską ideologię oraz dążenia do utworzenia polskiej republiki sowieckiej w ramach ZSRR, a nie do odzyskania niepodległości. Uczyniono z niej jedną z propagandowych ikon komunistycznego ruchu młodzieżowego. Nawet obecnie jest patronką wielu ulic i instytucji w naszym kraju – na przykład IV LO w Kielcach do tej pory próbuje pozbyć się kłopotliwego imienia.
Ulica 11 Listopada przed 1945 rokiem Wilhelmstrasse, oczywiście na cześć ostatniego niemieckiego cesarza Wilhelma II. Po wojnie na krótko stała się kolejno ulicą Kilińskiego, a później Daszyńskiego. W 1947 roku nazwano ją imieniem Obrońców Stalingradu. Obecną nazwę otrzymała w 1991 roku.

Obecna Grunwaldzka to przedwojenna Schaussee nach Hohenstein czyli Szosa na Olsztynek. Od skrzyżowania z Kopernika do Czarnieckiego nazywała się Spangenberg Strasse. Po 1945 roku stała się ulicą Stalina. Później przemianowano ją na Generała Świerczewskiego, ale prawdopodobnie już w latach 70. XX wieku nosiła obecną nazwę.

Obecna ulica Drwęcka przed II wojną światową była ulicą Hindenburga od skrzyżowania z Grunwaldzką i Kopernika do przejazdu kolejowego, natomiast za przejazdem do Olsztyńskiej Drewenzstrasse. Po wojnie odcinek za przejazdem nosił imię Prawina, na cześć żyjącego wtedy Jakuba Prawina, w 1945 roku Pełnomocnika Rządu na Okręg Mazurski, od maja do listopada 1945 roku pierwszego wojewody olsztyńskiego. W 1947 roku nazwę zmieniono na Teatralną. Później ulica ta nosiła imię Generała Świerczewskiego, by w 1991 roku powrócić do przedwojennej nazwy.

BLOG COMMENTS POWERED BY DISQUS
zgoda
Ta strona używa plików cookie w celu usprawnienia i ułatwienia dostępu do serwisu. Dalsze korzystanie z tej witryny oznacza akceptację tego stanu rzeczy.
Możesz samodzielnie decydować o tym czy, jakie i przez jakie witryny pliki cookie mogą być zamieszczana na Twoim urządzeniu. Przeczytaj: jak wyłączyć pliki cookie. Szczgółowe informacje na temat wykorzystania plików cookie znajdziesz w Polityce Cookie.